Акыркы макалалар

Жашылча єстурўў дыйкандарга жашыл чырак боло алабы?

Жашылча єстурўў дыйкандарга жашыл чырак боло алабы?

Кыргыз элинин мекени - кыргыз жеринин керемет кооздугуна суктануу ме-

нен жаратылыштын берешендик менен берген табигый єзгєчєлїгїнє да сук

артып келишет. Кылымдардан бери кїнгє чагылышкан аппак тоо муздуктары,

шаркырап таштан-ташка урунуп агып жаткан тоо суулары, тоо этегинде кери-

лип жаткан эгин талаалары. Суу бойлой єскєн чытырман токойлор. Айтоор

кыргыз жеринин керемет кооздугуна айта берсе сєз жетпейт. Ал эми ушундай

керемет кооздукка чулганган кыргыз жери, дїйнєлїк картада анчейин бир

болбогон кєлємдї ээлеген кичинекей мамлекет. Андыктан, экономикалык жак-

тан алдыга озуп чыккан ири мамлекеттер теўсинбей мамиле кылышы турган

кеп. Ошондой болсо да, биздин єлкєнїн байлыгы дїйнє єлкєлєрїнїн бїйїрїн

кызытып келет. Бири кен байлыктарыбызга кєз салса, бири тоо сууларыбыз-

дын башаты болгон мєўгїлєргє сук артышат. Анын да орчундуу себеби бар,

аалам кєйгєйїн жаратып жаткан климаттын єзгєрїшї менен азык–тїлїктєр-

дїн єндїрїлїшїнїн жетишсиздиги, айрым мамлекеттердеги ыксыз кєп кездеш-

кен оорулар, айтоор табигаты таза, абасы салкын экологиялык жактан таза

эсептелген азык-тїлїктєргє кызыгууну жаратат. Союз мезгилинде Кыргызстан

эт-жїн єндїрїїдє алдыўкы орундарда турган болсо, жашылчалардын їрєнї

менен Союздук єлкєлєрдїн кєбїн камсыздап келген. Кара топурактуу Ору-

сиянын дыйкандары жашылчалардын їрєнїн Кыргызстандан алып турушкан.

Кийин атактуу Союз урап калгандан тартып, биздин єлкєдє жашылча єстї-

рїїгє анчалык кєўїл бєлїнбєй кала берген.

Єлкєбїздїн кєпчїлїк тургундары айыл

жерлеринде жашагандыктан, айыл чарбасын

єнїктїрїї башкы планга чыга баштаганы

кєрїнїп калды. Баягы эл арасында айтыл-

гандай «Саясаттан сен качканыў менен саясат

сени издеп табат»,- демекчи кєп жылдар бою

элдин купулуна толбой єз милдетин аткара

албаган Айыл чарба жана мелиорация ми-

нистрлигинде жандануу пайда болду. Айыл

тургундарынын єндїргєн єнїмдєрїн сатууда

кайра иштетїїгє карата кам кєрїлє баштага-

нын белгилей кетели.

Кайра иштетїї тармагы

жандана баштады

Єткєн жылы бизге берген интервью-

сунда Айыл чарба жана мелиорация ми-

нистри Таалайбек Алимбекович Айдара-

лиев кайра иштетїї тармагында кандай

аракет кєрїлїп жатканынан мындай

кабар берген эле.

Кайра иштетїї жагында да арбын эмгек-

тер жасалууда десем жаўылышпайм. Алсак,

жакында эле Грециядан кишилер келип, как-

жашылчалары - кайналы, кунжут боюнча кай-

ра иштетїїчї завод куралы дешет, Ноокатка

тамеки заводун куралы деп болгарлар келди.

Кытайдан эки чоў компания келип кетти. Биз

мындай инвесторлорду 3 жылга НДСтен бо-

шотобуз, салык кирешесин 5-6 жылга кыскар-

табыз, электр энергиясы болсо Кытай менен

Казакстанга караганда 3 эсе арзан дегендей.

Тїштїк Кореяга да барып келдик. Бул

жерде картошканын тукумун жакшыртуу

боюнча “инвинтура” методу менен їрєн ла-

бораториясын куруу боюнча келишим тїзїп

келдик. Мында бир эле картошканы алып,

анын клеткаларынан миллиондогон їрєн

чыгарсак болот экен. Буюрса, иш башталды,

кїнєскана салынып бїтсє, лабораториясын

алып келебиз. Вирусу жок їрєндїк системаны

киргизїї їчїн ар бир аймактарда да лабора-

ториялык кїнєсканалар болуш керек. Тїштїк

Корея биз тараптан сунушталган долбоорду

жактырып жатат. Буюрса, каралган 40 млн.

долларга кол коюлса, їрєндїк системаны кир-

гизїї їчїн атайын єкїлчїлїктєр жєнєп кет-

мекчи. Ушуга ылайык Тїштїк Кореянын кар-

жылоосу менен Логистикалык борбор куралы

деп жатабыз. Учурда Орусиянын Росинбанкы

тарабынан Бишкек-Чїй єрєєнїндє Логисти-

калык чоў борбор курулуп жатат.

Реформа жїрє баштайт

Бажы биримдигине киребиз, эли-

биздин єндїргєн айыл чарба азыкта-

ры, жашылчаларын экспортко чыга-

рууга мїмкїнчїлїк тїзїлєт, деген чоў

ишеничтер бар. Ага кошумча, айыл

чарбасынын єнїгїшїнє байланыштуу

реформа кааласак, каалабасак да жїрїп

баштаары туурасында ЖКтин депута-

ты Эсенгул Исаков бизге мындайча ой

бєлїшкєн эле.

Кайра иштетїї тармагын бутка тургуза

турган болсок, биздин єлкєдє жумушчу орун-

дар тїзїлєт. Айыл чарба министрлигинде

єзїнєн єзї реформа жїрє баштайт. Даярдоо

конторалары, тейлєє конторалары болот.

Мындай, Союз убагында болгон. Ошон їчїн,

ал кезде ар бир кожолуктагы бир тїп алма-

сынан, їйїнїн жанындагы огородунан алган

тїшїмїн да, даярдоо контораларына єткє-

рїїгє шашылчу. Азыр биздин элибиз чакан

огородунан алган тїшїмдєрїн єткєрє албай

калышты. Анткени, даярдоо конторалары

жок. Кайра иштетїї тармагы ишке кирсе,

анда даярдоо конторалары ар бир їйдїн

айыл чарба продукцияларын жыйнап кетїїгє

ар кандай пландардын тїзїлїшїнє шарт тї-

зєт. Мындай жашылча алабыз, сарымсак же

алма, єрїк алабыз деген даярдоочулар пайда

болот да. Кайра иштетїї тармагы жанданып

чыга келет. Дыйкандын єстїргєнїн нак ак-

чага алып мамлекетке єткєрїп, айыл чарба

жана мелиорация министрлигинин да ишин

реформалоого чоў єбєлгє болуп, чынжырча

тїзїлєт. Ошондо айыл чарба министрлиги

дыйкандарга алдын ала келерки жылы эм-

нени эгиш їчїн прогноз бере алат. Биз азыр

дыйкандарга ыраазы болушубуз керек, алар

єз эмгектери менен иштеп, алардын аракети

менен мол тїшїмдєрдї жыйнап жатабыз. Ан-

дыктан, баса белгилеп айтып кетким келет.

Дыйкандарга да, мамлекеттик сыйлыктарды

ыйгарып, аларга стимул беришибиз керек.

Элеттик айымдар -

єндїрїш

кыймылдаткычы

Чындыгында єлкєбїзгє келип, айыл

жерин єнїктїрїї багытында иштеп жат-

кан атайын долбоорлор бар. Єткєн жылы

мындай жемиштїї иштеген долбоорлор

туурасында дагы кеп козгой кетелик.

Республикабызда дыйкандар менен

тыгыз иштешкен Агробизнестин Атаан-

даштыкка Жєндємдїїлїк Борбору жана

Дїйнєлїк Банктын Кредиттик Линияны

Башкаруу бєлїмї «Айыл чарба єндїрїм-

дїїлїгїн кєтєрїїнї колдоо» долбоорунун

їстїндє иштеген. Бул долбоор туурасын-

да кыскача маалыматты Агробизнестин

атаандаштыкка жєндємдїїлїк борбору-

нун окутуу боюнча мурдагы эксперти,

Єткїлбек Шералиев айтып берген эле.

Айылдык фермерлерге жашылчалардын,

дан єсїмдїктєрїнїн жана ар кыл техникалык

єсїмдїктєрдїн їрєндєрїн алып бере алат.

Жашылча єстїрїїгє кєп учурда айылдык

аялдар тобу тартылып келет. Ошондон улам,

єлкєбїздє 59 айылда, 303 аялдардын єз ара

жардам топтору тїзїлдї. Бул топтордо 2050

аял биригип иштеп жатат. Булар їчїн 0,349

тонна (пияз, сабиз, капуста, кызылчанын, по-

мидор, бадыраўдын) їрєндєрї сатылып алы-

нып таркатылды.

Аталган борбор менен тыгыз иште-

шип келген аялдар тобунун эмгектерине

да токтолуп єтєлїк.

Кыргызстандын бардык аймакта-

рында 5 миўден ашуун їй-чарбасынын

башын бириктирген ЄЖТ (Єз ара жардам

топтору) бар. Айылдардагы аз камсыз

болгон їй-бїлєдєгї аялдардын эмгек єн-

дїрїмдїїлїгїн жогорулатуу менен азык-

тїлїккє болгон муктаждыгын чечїїгє

багытталган иш-чаралары жїргїзїлєт.

ADIнин тутумуна кирїї менен «7 Нур»

Бирдиктїї кайтарым фондунан жардам

алышып, ЄЖТнын мїчєлєрї єз чарбак-

тарында айыл чарба азыктарын єстїрїп

алуу мїмкїнчїлїгїнє ээ болушту.

Чїй облусу боюнча АDIнин коорди-

натору Бїбїмайрам Сариева ЄЖТ топ-

тору туурасында буларды айтып берди:

- «Биздин аялдар ЄЖТ да иштєє менен єз

їй-бїлєсїн гана нукура азыктар менен кам-

сыздабастан, ашып калган азыктардан са-

тып, їй-бїлє бюджетине кошумча киреше

топтошот. Ушундай жол менен айылдык

аялдар єздєрїнє жумушчу орундарды тїзїп,

биргелешип иштєє менен жакырчылыктан

чыгуунун жолдорун табышты. Аялдардын

экономикалык абалын жогорулатып, їй-бї-

лєсї эле эмес, коомдо дагы кадыр-баркын

кєтєрїїгє жетишїїдє.

ЄЖТнын мїчєлєрї даярдаган азык-тї-

лїктєргє жылдан–жылга суроо-талап жого-

рулап келет. Єз колдору менен єзїнїн чарба-

гында єстїргєн жашылча – жер жемиштерден

немецтик технологиянын жардамы менен ар

кандай консервацияланган азыктарды са-

паттуу даярдашат. Консервациялоо учурунда

химиялык консерванттарды пайдалануудан

алыс болушуп, нукура пектинди колдону-

шат. Мындай пайдалуу ыкмаларды ADIнин,

GIZтин ар кандай окутуу, тренингдеринде

їйрєнїп чыгышкандыктан, азыктарды кайра

иштетїїдє кыйынчылыкка учурабайт. 2013-

жылы топтун мїчєлєрї 89 000 сомдук кайра

иштетилген азыктарды сатыкка чыгарышты.

Учурда борбор калаадагы супер маркеттерден

тапшырыктар болсо, аткарууга даярбыз. Бир

гана єздєрїнїн чыгарган продукцияларын

сатып єткєрїїдє сертификат алууга єтє кєп

машакат менен жеткендиги нааразылык туу-

дурат. Сертификат алуу їчїн майда фермер-

лердин тапкан кирешесинен да кєп чыгым-

дарды талап кылган ар кандай учурлар бар.

Деўиздеги муз козголду,- деп коюшат

эмеспи, анын сыўарындай айыл чарба

тармагында эмгектенген дыйкан–фер-

мерлердин єндїргєн єнїмдєрїн чет єл-

кєгє чыгарууга да жол ачылып баштага-

ны жакшы кєрїнїштєрдєн. Андыктан,

быйылкы жылы дыйкандарга жашылча

єстїрїї сунуштары менен кайрылып жа-

тышкандыгы да бекеринен эмес. Антке-

ни, єлкєбїздїн дыйкандары экспорттоп

жаткан тєє буурчактын да баасы тїшїп

кеткени дыйкандардын кєўїлїн чєгєрїп

койду. Анын себеби да бар, дыйкандары-

быз єздєрї сезип, билип тургандай, тєє

буурчактан тїшїм алуу жылдан жылга

азайып бара жатат. Мурда бир гектар

жерден 2,5-3 тоннадан тїшїм алышса,

азыр 1,6-2 тонна тїшїм алышат. Ошон-

дой эле, єрєєндє кеўири тараган тєє

буурчактын «Лопатка» ылгамынын да,

кєлємї кичирейип, тїсї саргыч тар-

та баштаганын айтып жїрїшєт. Демек,

жердин кунарлуулугу азайып, жыл са-

йын бир гана тєє буурчак эгїїнїн ке-

сепети тийип жатат. Бул биздин єлкєдє

єндїрїлгєн тєє буурчактын сапаты дїй-

нєлїк рынокто тємєндєп жатат, деген

кабарды берет. Андыктан, мал чарбасын

єнїктїрїїгє тоют корун камдоо менен

бирге жашылча жемиштерди єстїрїїгє

багыт алса, бир топ ийгиликтерге же-

тээри бышык болуп тургандай. Ушул

жерден «Агробизнестин атаандаштыкка

жєндємдїїлїк борборунун» жетекчиси

Алмаз Доронбаевдин жашылча єстї-

рїїчїлїк боюнча пикирине ортоктош

болуп кєрєлїк.

Союз учурунда Кыргызстан жашылча-

лардын їрєнїн жыйнап экспортко чыгарып

турчу экен. Менин бала кезимде Азыркы

Таш-Дєбє айыл аймагында жашылчалардын

їрєнїн жыйнаган атайын чарба бар болчу.

Жер жеке менчикке чыгып, ар ким єз алдын-

ча болуп кеткенден кийин жашылчалардын

їрєнїн жыйноого анчалык маани берилбей

калган. Биздин борбор элеттик айымдарды

иш менен камсыздап, алардын їй-бїлєлїк

каражатын кєбєйтїїдє жашылча єстїрїїгє

басым жасап келгенбиз. Алар їчїн чет єл-

кєлєрдєн атайын жашылчалардын мол

тїшїм берїїчї ылгамдарын алып келип та-

раттык. Биздин долбоор Чїй, Талас, Ысык-

Кєл єрєєндєрїндє жакшы иш алып барды.

Натыйжада кєптєгєн айылдык айымдар єз

чарбактарынан киреше алууга жетишти. Жа-

шылча єстїрїп сатып, пайда кєрє алышабы

же жашылчанын їрєнїн жыйнап, сатыкка

чыгарабы, аны дыйкандар єздєрї чечиши

керек. Казакстан буудай єстїрєт, биздин

Кыргызстанда буудай єстїрїп, аларга теўеле

албайбыз. А, бирок, жашылчалардын бардык

тїрїн єстїрїп, андан жогорку киреше алууга,

экспортко чыгарууга мїмкїнчїлїгїбїз бар.

Жашылчаларды кайра иштетїї тармагын

жакшы жолго коюш зарыл. Ошондо, тез бу-

зулуп кетїїчї жашылчаларды жеринен кайра

иштетип сатыкка чыгарып, пайда табууга то-

лук мїмкїнчїлїк ачылат.

Кїнєстїї єлкєбїздє азык–тїлїккє

жарамдуу бардык єсїмдїктєрдї єстї-

рїїгє мїмкїнчїлїк бар. Демек, Союз ке-

зиндегидей жашылчалардан їрєн алууга

басым жасалса, тез бузулуучу жашыл-

чаларды кайра иштетїїнї єркїндєтсєк

дагы, элибиздин капчыгы калыўдап,

турмуш шарты жакшыраарына ишеним

чоў демекчибиз.

Нуржамал Курманк улова