Акыркы макалалар

Декларация - тазаруунун куралы

«Кыргызстаныбыз жемкорлуктун ордосуна айланды. Элдин кыжырын кайнаткан жеп –ичкендер кєбєйдї. Мен буларга кїрєш жарыялайм»,- деген ажо сєзї алиге элдин кулагында. Андан бери бир аз мезгил єткєнї менен айрым басма сєздєрдє эч кандай кїрєш жїрбєйт. Жєн гана саясий упай топтоонун аракети, деген сыяктуу пикирлер айтылып келет. Анткени, ач кєздїк менен алектенген атка минерлерге, жеп –жуткан депутаттарга кылмыш иши козголсо эле, алардын аркасынан жердештери чыга калып, жол тосуп же митингдерге чыгуу аракеттери менен єз «кулундарын» жан алакеттке тїшїп, коргоп чыга келишет. Бул кадамдары менен жемкорлукка каршы башталган иштерди саясатташтырып жатышат. Чындыгында тереў їўїлїп караган кишиге єлкєбїздє ашыкча ач кєздїккє, жем корлуктун жолуна тїшкєн кишилерге карата бир катар алгылыктуу аракеттер жїрїп жатат. Анын бир айныксыз далили катары ар бирибиздин кирешебиз тууралуу декларация толтуруп тапшыруу болуп турат.

Баягы Бабанов декларация толтурганда эч кандай байлыгы жок экен, же баягы Келдибековдун байлыгы кєзгє деле илешпейт, деген сыяктуу маалыматтарды окуп калабыз. Ак кєрїнїп, апакай болуп, чыга келген эргулдар туурасында анан кїбїн-шыбын кептерди агытып, башкалары сопусунуп чыгышат эмеспи. Эгерде єлкєбїздєгї жалпы журтубуз текши декларация толтурган болсо, мына ушундай бош сєздєргє орун калбайт экен. Анда, ар бир жарандын декларациясы кандай толтурулат, бирдиктїї салык деген эмне, деги эле салык тєлєєнїн канчалык зарылдыгы бар? Так ушул маселелер жаатында биз КР нын Салык боюнча кеўешчилеринин Палатасында єткєн талкууга катышкан элек. Мындагы ортого салынган маалыматтар сиздерди да кайдыгер калтырбайт, деген ойдобуз.

А дегенде, декларацияны толтуруу жалпы элге эмне їчїн киргизилип жатат?-деген суроого жооп берип кєрєлї.

Кєпчїлїк эл, салык декларациясы- бул болгону кирешеге болгон салык боюнча отчет деп билишет. Чындыгында 1996 –жылдан бери салык декларациясын киреше тапкандар гана толтуруп келишкен. Бирок, бул єлкєбїз їчїн оўгулуктуу деле натыйжа берген эмес эле. Ошондой эле мамлекеттик кызматкерлер дагы толтуруп жїрїшєт. Ошондон улам, атка минерлердин кирешелери туурасында сєз болуп, ким бай, ким жарды?- дешип чурулдап жїргєнбїз. Жаўы иштеп жаткан жобо боюнча Салык тєлєєчїлєрдїн бул категориялары їчїн эч кандай єзгєрїї жок. Мурда кандай толтуруп келишсе, декларацияны ошондой тапшырышат. Жалпы элибиз декларация тапшырууну жалпы мїнєзгє айландырганда гана, мамлекеттин єкїлїнїн динамикадагы ар кандай Декларациялардын маалыматтарын салыштырууга мїмкїнчїлїк тїзїлєт. Мына ушул жерден мурун салык тєлєєдє жашырылып чоў аталарына, жээндерине же аталары энелери, бир туугандарына жазылган мыйзамсыз чоў кирешелер менен активдердин алынышы менен байланышкан туура келбегендиктердин таасын кєрїнїшї пайда болот. 2005-жылы жетишерлик «катуу» мїнєздє киргизилген мамлекет кызматкерлеринин Декларация тапшыруусу коррупциялык жана башка мыйзамсыз кирешелерди ачып кєрсєтїїгє алып келген. Ошондон улам, кїнєєлїїлєргє карата тиешелїї укуктук натыйжаларды колдонуу оў жагына оой албай калганы эмнеде?,-деген суроого жооп берип койсок. Биз кїбє болгон жалгыз нерсе, акыркы жылдары айрым категориядагы адамдар: соттор, ар кандай ведомстволордун мамлекеттик кызматкерлери боюнча маалыматтардын бетин ачуу болду. Бул деле анча жаман иш эмес эле. Ошол эле учурда, айрым мамлекет кызматкерлери –декларанттар ондогон жана ал тургай жїздєгєн, миллиондогон сом єлчємїндєгї олуттуу активдерин єтє тємєндєтїлгєн баада кєрсєтїшкєн. Кандай даражадагы мамлекет кызматкерлери болбосун, анын маянасына мындай активге ээ болуу кыйынга тураары барыга тїшїнїктїї. Мамлекеттик кызматкерлердин Декларациясынын иштебеген себеби єтє жєнєкєй: биринчиден, конкреттїї тїрдє сураганга эч кимдин ыйгарым укугу жок, экинчиден сураганга болот, бирок, жооп берїїгє эч ким милдеттїї эмес. Буга негиз жана мыйзамдуу процедуралар жок. Эгер бирєєлєрї жооп берип калган болсо анын бир канча схемасы бар; туугандары жана достору мааракесине карата акча чогултушуп, їй белек кылышкан. Єзїнїн фермер таякесинен жана анын патент тєлєп турган уулдарынан акча карыз алган. Ошон їчїн бир канча миллион сомго «джип» сатып алган болуп чыгат.

Ал эми Декларацияны єлкєнїн бардык экономикалык активдїї жарандары тапшырышканда активдердин кыймылынын негизги агымдарын убакыт боюнча кєзємєлдєєгє мїмкїнчїлїк тїзїлєт. Ошондо, жакындарына каттатылган «джиптер», келишимдїї їйлєр, кадимкидей эле кимге таандык экендиги кєрїнїп калат. Пенсионер чоў атасы да, студент жээни да бєлєк бирєєнїн менчигин єзїнїн наамына каттатууда тереў ойлонууга, ал їчїн кандай жооп берїїгє туура келерине да кєз жїгїртїп калышат. Анткени, алардын киреше булактары мындай менчикке ээ болууга такыр коошпой турат. Ушуну менен бирге салык мыйзамы, салык кызматынын кызматкери, процесстин катышуучуларынын бардыгынан, бардык зарыл нерселерди сурап билїїгє, аларга жооп алууга, зарылдык болсо тийиштїї чараларды кєрїїгє мїмкїндїк берет.

Маалыматтардын топтолушуна жараша салык алынуудан жашырылган кыйла єлчємдєгї кирешелер да билинет.

Мунун єзї жалпы декларациялоонун єтє зарыл маселеси жана чыныгы максаты. Жалпы элибиздин декларация тапшыруусунун натый жасында активдердин кыймылынын ачыктыгын жогорулатууну жана коомдун тазалануусуна жетишебиз. Жалпы декларациялоо –бул коррупциялык кєрїнїштєрдї мыйзамсыз укук мамилелерин ачып кєрсєтїїнїн жана эскертїїнїн єтє кубаттуу ар дайым аракеттеги мамлекеттик куралы.

Салыктарды тєлєє рахат алуу эмес

Тээ байыркы заманга кайрылып кєрсєк кыргыздар «Кызыл чок»,- деп салык жыйноочуларды жан алгычтай кєрїшкєн. Чындыгында, ал кездин салык кызматкерлери «чач ал десе, баш алып»,-элге бир топ тозок отун кєрсєткєн. Салыкты колунда бар байлардан эмес, карапайым кара таман калын элден жыйнап, сїтїн саап ичип отурган жалгыз эчкисин тартып кеткен. Ал гана эмес, салыкчылар камчынын астына алып, тєбєсїн айра чаап, їйлєрдїн тополоў -тозун чыгарган. Кийинки Совет мезгилинде айлык акылардан тиешелїї салыктарды эсептеп кармап калган. Ал учурда ар бир иштєєгє жарактуу жарандар салыктын кандай тїрлєрїн тєлєп жатканына кызыкпагандыгы да белгилїї болчу. Кєпчїлїк єздєрїнїн алган маяналарына ыраазы боло, келерки эмгек акыларына чейин ток пейил жїрє беришчї. Албетте, окуган билимдїї жарандар ар бир салыктын тїрлєрїн билип ал кайсы эсепте жїргєнїнєн кабар алып турушканы менен колхоз-совхоздун жалпы жумушчулары салыктардын тїрлєрїн эсептешпегендигин айтып жїрїшєт. Цивилизациялуу єнїккєн єлкєлєрдє салык тєлєє мамлекетти чыўдоонун башкы кыймылдаткычы экенин жакшы тїшїнїшєт. Андыктан, єнїккєн єлкєнїн жарандары єздєрїнїн киреше чыгашаларын ачык айкын алып жїрїшєт. Ар кандай кайрымдуулук иштерди жїргїзїп жаткандарынын да себеби ошондо. Бул тууралуу биз катышкан жыйында мындай сєз болду: - Мамлекет салыктардын эсебинен жашап жаткандыгын эстен чыгарбоо керек. Бардык жарандар бирдей салык тєлєшсє, ал эми байлары, иштери бир кыйла жїрїшкєндєрї –бир аз кєбїрєєк тєлєшсє мамлекетибиз сєзсїз байый баштайт.

Салык тєлєє -бул ырахат алуу эмес, ал милдет. Милдеттин зарылдыгын тїшїнїї, милдетти урматтого єтїп кетет. Бул болсо коомдун цивилизациялуулугунун, єз алдынча жетиштїїлїгїн, жетилгендигинин белгиси.

Декларациялоонун маанилїїлїгїн тїшїнїїгє аракет кылганыбыз жарандык милдетибизди ак ниеттїїлїк менен аткарганыбыз, єтє маанилїї болуп турат. Мамлекетибиз барыбыздын їйїбїз десек, анда жалпы їйдї тургузууда коюлган кичинекей кыш, аз да болсо коомду тазалоого жана гїлдєтїїгє кошкон салымыбыз .

Чындыгында, декларацияны толтурууда быйыл эле элибиз жїз пайыз, баары толтуруп бере салат дегенден алыспыз. Ошондой болсо да, элдин бул иште єз активдїїлїгїн кєрсєтєєрїнє ишеним чоў. Ар бир жаранда,- мен болгон кирешемди ачык кєрсєтїп койсом, жаман ойлору барларга жол ачылбайбы?- деген мыйзам ченемдїї суроолор пайда болот.

Декларацияда кєрсєтїлгєн бардык маалыматтар, башка салык отчеттуулугундагы маалыматтар сыяктуу эле салыктык жашыруун сырды тїзєт. Мыйзам тарабынан корголот.

Мамлекеттик салык кызматынын системасында жоопкерчиликти кїчєтїї жана БСДын (Бирдиктїї Салык Декларациясы) сактоо режими боюнча атайын программа иштелип чыккан. Азыркы учурда тїзїлгєн МСКнын маалымат базасы, дїйнє жїзїндєгї мыкты тажрыйбаларда колдонулган маалыматты коргоо системасы менен жабдылган.

Декларацияны Кыргызстандын бїтїндєй салык тарыхынын аралыгында тапшырып келишет, ал эми мамлекеттик кызматкерлер 2005-жылдан бери тапшырып келет. Дал ушул категориядагы жарандар кєбїрєєк активдерге жана каражаттарга ээ экендиги белгилїї. Ошондой болсо да Декларациянын маалыматынын ачылышы кандайдыр криминалдык кызыкчылыкка тартуу їчїн негиз болгон учур бир дагы ирет болгон эмес. Болбойт дагы.

Кыргыздарда бир тамашалуу сєз бар го, дїйнє жайында сєз болсо, мурда єлїп кєрїптїрмїнбї?,-деген. Ошол сыўары, жалпы элибиз БСДны мурда толтуруп тапшырбагандыктан бир топ кыйналары бышык. Ал кєйгєйлєрдїн алдын алууда кандай чаралар кєрїлїп жатканына да кабар бере кетели.

Салык кызматы Декларацияны кабыл алууга дыкат даярданып жатат. Салык тєлєєчїлєр менен иш алып баруу боюнча атайын Программалар иштелип чыккан. Бюджеттен каржыланып, донордук уюмдар колдоо кєрсєтїшєт.

Ал эми ал программага киргизилген иш чаралар туурасында толук маалыматты КРнын Салык боюнча кеўешчилеринин Палатасынын сайттарынан алсаўыздар болот:

WWW.STI.GOV.KG; WWW.MINECONOM.KG; WWW.PNI.KG.

Салык тєлєєчїлєр єз

суроолоруна 194 номерин терип, каалаган маалыматын ала алышат.